ارزشیابی از دیدگاه امام علی (ع)
ساعت ٧:۳٤ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/۳/۱۸ : توسط : اکبر دریادل

فراگیر بودن ارزشیابى 
از دیگر ویژگى هاى نظام ارزشیابى مطلوب ، جامعیت و فراگیر بودن آن است . نظام ارزشیابى باید همه افراد سازمان را در بر گیرد، و همه کارکنان ، سرپرستان و مدیران و مسئولان سازمان مورد ارزیابى دقیق قرار گیرند. وجود این ویژگى ، نظام ارزشیابى را کار آمد تر کرده و کاهش مقاومت کارکنان در برابر ارزشیابى را به دنبال خواهد داشت ؛ زیرا اگر کارکنان سازمان احساس کنند که ارزشیابى در مورد همه افراد سازمان اعمال مى شود، تبعیضى در بین نیست و بین اعضا تفاوت گذاشته نمى شود، نه تنها در مقابل ارزیابى از خود مقاومتى نشان نمى دهند، بلکه از آن استقبال مى کنند.
امام على (ع ) آن گاه که به مالک اشتر دستور ارزشیابى از کارگزاران حکومت مى دهد، بر فراگیر بودن آن تاءکید کرده و مى فرماید:
لاتدع اءن یکون لک عیون ... فیثبتون بلاء کل ذى بلاء منهم ؛ (1) باید بازرسانى داشته باشى ... تا تلاش همه تلاش کنندگان را ثبت کنند.
آن حضرت ، خود نیز همه کارگزاران خویش را مورد ارزشیابى قرار مى داد و میان آن ها تفاوتى قائل نمى شد، و افراد خاص و اصحاب نزدیک آن حضرت نیز، مثل کمیل بن زیاد نخعى از این قاعده مستثنا نبودند. (2)
 کامل بودن ارزشیابى 
ویژگى دیگر نظام ارزشیابى مطلوب کامل و همه جانبه بودن آن است . منظور از کامل بودن ارزیابى آن است که در ارزشیابى کارکنان ، هم نقاط قوت ، توانمندى ها و تلاش هاى آنان مورد توجه قرار گیرد، و هم نقاط ضعف و کاستى هاى آن ها.
بدیهى است که ارزیابى نباید فقط بر نقاط ضعف افراد تاءکید کند؛ اگر چه برخى مى پندارند که ارزیابى صرفا به دنبال یافتن نقاط ضعف عملکرد کارکنان مى باشد. سیستم ارزشیابى موفق و کارآمد، سیستمى است که نقاط قوت و ضعف کارکنان را با هم ارزیابى کند؛ زیرا توجه صرف به نقاط ضعف کارکنان را با هم ارزیابى کند؛ زیرا توجه صرف به نقاط ضعف عملکرد کارکنان ، آنان را نسبت به نظام ارزشیابى بدبین ساخته و مقاومت و مخالفت آنان را در پى خواهد داشت .
در برخى سازمان ها، نگرش منفى کارکنان نسبت به ارزیابى را نمى توان نادیده گرفت . منشاء اصلى این بدبینى نقص و تا حدودى نگرش یکسویه نظام ارزشیابى است ؛ لذا کارکنان نسبت به ارزشیابى بدبین مى شوند و در مقابل آن از خود مقاومت نشان مى دهند؛ در حالى که اگر کارکنان احساس ‍ کنند نظام ارزشیابى تنها به دنبال یافتن نقاط ضعف آنان نیست ؛ بلکه به نقاط ارزشیابى تنها به دنبال نقاط ضعف و توانایى هاى آنان را بررسى کند، و هم نقاط ضعف و کاستى هاى آن ها را؛ آن جا که مى فرماید:
ثم لا تدع ان یکون لک علیهم عیون من اءهل الامانة و القول بالحق عند الناس ؛ (3) پس فرو گذار مکن که باید بازرسانى بر آنها داشته باشى ... تا زحمت و تلاش همه تلاش کنندگان را ثبت کنند.
ملاحظه مى شود که امام على (ع ) توجه مالک را به نقاط مثبت کارگزاران جلب کرده و توصیه مى فرماید که فداکارى و تلاش کارگزاران بى کم و کاست ثبت و ضبط شود.
حضرت در بخش دیگرى از عهدنامه ، توجه مالک را به نقاط ضعف و کاستى ها و انحراف هاى احتمالى کارگزاران معطوف داشته ، و چنین مى فرماید:
و تحفظ من الاعوان فان اءحد منهم بسط یده الى خیانة ... فبسطت علیه العقوبة فى بدنه و اءخذته بما اصاب من عمله ... ؛ (4) اطرافیان خود را زیر نظر داشته باش ؛ اگر یکى از آنان دست به خیانت زد... او را زیر تازیانه کیفر بگیر و به مقدار خیانتى که مرتکب شده او را کیفر کن ....
موانع و محدودیت هاى ارزشیابى 
ارزشیابى شایستگى کارکنان همواره مسیر طبیعى و عادى خود را طى نمى کند، و در بعضى موارد به دلیل بروز برخى موانع و مشکلات از مسیر طى اصلى خود منحرف مى شود.
نظام ارزشیابى زمانى با موفقیت همراه است و به نتیجه مطلوب خواهد رسید که این موانع و محدودیت ها را با موفقیت پشت سر گذاشته و بر آن ها چیره شود. برخى از عواملى که ممکن است مانع ارزشیابى درست و مطلوب شوند و آن را از مسیر اصلى خود خارج کند عبارتند از:
 تاثیر شخصیت فرد بر ارزیابى از او 
از مشکلاتى که ارزشیابى درست و مطلوب را تهدید مى کند تاءثیر شخصیت فرد بر ارزشیابى اوست . هر گاه ارزیاب بخواهد بر اساس ، برداشت ها و تصورات کلى خود از فرد مورد ارزیابى ، او را ارزیابى کند، بروز این مشکل بسیار محتمل است .
از آن جا که افراد داراى مقام ها، موقعیت ها و جایگاه هاى گوناگونى از نظر اجتماعى ، سیاسى و اقتصادى هستند، چه بسا توقعات آنان به تناسب این موفقیت تفاوت پیدا کند؛ و ارزیاب نیز تحت تاءثیر این عوامل قرار گیرد؛ در نتیجه به جاى ارزیابى دقیق و صحیح عملکرد وى ، بر مبناى یک دید کلى که نسبت به او وجود دارد، عملکرد او مورد ارزیابى قرار بگیرد.
ممکن است فردى که داراى مقام و منزلت بزرگى بوده و از شرافت برخوردار است با انجام دادن کارى کوچک و کم ارزش توجه ارزیاب را به خود جلب کرده ، و او کار کوچک و کم ارزش او را بزرگ و پر ارزش تلقى کند. بالعکس ممکن است که داراى مقام و منزلت چندانى نیست کارى بزرگ است و پرارزش انجام بدهد؛ ولى ارزیاب بر اساس شخصیت و مقام او کار بزرگ و پر اهمیت او را کوچک و کم ارزش ارزیابى نماید.
امام على (ع ) این نکته مهم را به مالک اشتر متذکر شده و او را از انجام این گونه ارزیابى ها به شدت نهى کرده است . آن حضرت مى فرماید:
ولا یدعونک شرف امرى ء الى ان تعظم من بلائه ما کان صغیرا، ولا ضعة امرى ء الى ان تستصغر من بلائه ما کان عظیما ؛ (5) و همانا شرافت و آبروى کسى باعث نشود که کار کوچک و کم ارزش او را بزرگ و پرارزش بشمارى ، و حقارت و کوچکى کسى موجب نگردد که خدمت پر ارج او را کوچک به حساب آورى !.
بر این اساس ، هنگام ارزشیابى کارکنان نباید شخصیت آن ها بر ارزیابى آنان تاءثیر گذاشته و مانع ارزشیابى صحیح و دقیق از عملکرد و توانایى هاى آن ها شود.