مدیریت شطرنجی
ساعت ٤:۱٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٢۸ : توسط : اکبر دریادل

سالیان دراز است که از بازی شطرنج به عنوانبهترین بازی فکری یاد می شود. باتوجه به قوانین و حرکت مهره های آن می توان بهپیچیدگیهای تازه ای درباره این بازی پی برد. در این مقاله با نگاهی متفاوت سعی شدهاست درسهایی از علم مدیریت را در آن یافت... درسهایی که در این بازی شیرین درارتباط با علممدیریت می توان آموخت و آنها را به کار گرفت، عبارتند از:
1- هدفمند بودن حرکت: یک شطرنج باز، هدف از بازی خود را مات کردن حریف مقابل در کنار یک نرمش فکریمی داند. برای هر حرکت خود نیز هدفی دارد. حرکاتی به منظور گستــرش بازی، تأمینامنیت شاه وآرایش مهره ها برای حمله یا دفاع از این قبیل حرکات است. در بازیهایحرفه ای به منظور شناخت هر چه بیشتر سبک بازی حریفان ، نیاز است که بازی حریفان،چند بار بررسی شده و مورد تجزیه تحلیل قرار گیرد. یک مدیر سازمان تولیدی ویا خدماتینیز می بایست اهداف بلند و کوتاه مدت خود را با توجه به وضعیت پیرامونی(شرایطبازار، تهدیدها و فرصتها، نقاط ضعف و قــوت و ...) ترسیم کرده و برنامه های عملیاتیبرای دستیابی به آن را مشخص و به صورت مداوم آن را کنترل کند. نکته مهم در تعییناهداف سازمانی، انتخاب صحیح اهداف با توجه به تحلیل بازار و رقبار، مشخص کردن زمان،مجری، منابع، هزینه انجام پروژه و همچنین تعیین شاخصی به منظور اندازه گیری میزاندستیابی به هدف است.  
2-سازماندهی: بازیکن با توجه به قانون شطرنج میتواندشاه را محصور، تهدید و به هدف خود ( مات کرد شاه) برسد. مسلماً در این بازیبرنده کسی خواهد بود که از حرکت مهره ها به نحوه مطلوبتری استفاده کند.

دراین بازی برای اینکه بتوان شاه را محصور و آن را مات کـرد، نیاز به این است که ازتمام مهره ها بهره گرفت و شاه را از جهات مختلف تهدید و جلو حرکت آن را مسدود کرد. مدیران نیز برای رسیدن به اهداف خود می بایست تمامی امکـانات و منابع لازم را مهیاکرده و زمینه های لازم جهت استفاده بهینه از آن را فراهم سازند. در غیر این صورت باکاهش کارایی و افزایش قیمت تمام شده محصولات خـود و در نتیجه از دست دادن تدریجیبازار رو به رو خواهند شد.در این زمینه طراحی واقعی و اجرایی نمودارسازمانی، تعیین و ابلاغ مسئولیتها و شرح وظائف افراد، تعیین و تأمین منابع اجرایفرایند های سازمانی، مشخص ساختن روشها و دستورالعملهای اجرای هر فرایند و تعریف وپایش شاخصهای اندازه گیری اثر بخشی وکارایی فرایند ها از اهمیت ویژه ای برخورداراست

3-هدایت مهره ها: به منظور مات کردن حریف کافی است تمامی مهره ها رابگونه ای کنار هم قرار دهید که ضمن پشتیبانی آنها از یکدیگر، خانه های حرکت شاهحریف مسدود گردد. مسلماً اگر هر یک از آنها بدون تعامل با دیگر مهره ها، در گوشه ایاز صفحه شطرنج به کار گرفته شوند، شما پیروز میدان نخواهید بود. در یک سازمان نیزاگر پرسنل واحد های مختلف از جمله کیفیت، مهندسی، تو لید، اداری و غیره هر یک سرگرمفعالیتهای خویش باشند ودر یک راستا هدایت نشوند، آن سازمان به اهداف خویش نایلنخواهد شد.

4- برنامه ریزی: برای مات کردن حریف نیاز به برنامه ریزی است. مسلماً بدون برنامه و تنها جواب بازی حریف را دادن، شما را به مقصود نمیرساند.
برنامه ریزی در علم مدیریت نیز از اهمیت ویــــژه ای برخودار است. مدیران به خوبی می دانند، بدون برنامه ریزی به هیچ هدفی نخواهند رسید.

5- پایش و کنترل: در بازی شطرنج برنامه ای که در ذهن شما برای مات کردن حریف مقابلترسیم می شود، مرتباً باتوجه به حرکات تدافعی و تهاجمی حریف می بایست تغییر کندوگرنه همان برنامه اولیه هیچوقت شما را به هدفتان نزدیک نمی کند.
در علم مدیریت نیز برنامه های تنظیم شده برای دستیـــــابی به اهداف می بایست در دوره هایمنطقی، کنترل و در صورت نیاز بهنگام گردد. همچنین عوامل عدم اجرای برنامه، شناساییو با تعریف اقدامات اصلاحی موثر، رفع گردد

6-  حفظ مهره ها: از دیگر فنونمهم بازی شطرنج، حفظ مهره هاست. در بازی شطرنج هر مهره ارزشی نسبی دارد، و این ارزشبسته به موقعیت بازی متغیر است.
نیروهای انسانی هر سازمانی نیز باتوجه بهمسئولیتها و فعالیتهایی که انجام می دهند دارای ارزش نسبی هستند و مطمئناً هیچ نیــــروی بی ارزشی وجود ندارد زیرا با وجود این نیازی به استخـــــــدام آن فرد درسازمان احساس نمی گردید.بنابراین، حفظ نیروهای انسانی برای دستیابی بهاهداف سازمان همانند بازی شطرنج بسیار مهم است. فراهم کردن منابع و زمینه های لازمجهت اجرای مطلوب امور محوله، نشان دادن توجه و اهمیت شما به فعالیت کارکنانتان،فراهم ساختن بستر رشــد و خلاقیت پرسنل و به کارگرفتن سایر روشهای انگیزشی از جملهتکنیک های حفظ نیروها در سازمان است.

7- حمایت مهره ها: اگر مهره سرباز باحمایت وهدایت شما به انتهای صفحه شطرنج برسد، تبدیل به مهره باارزشی همچون وزیر میگردد.
در یک ســـازمان نیز اگر نیروهای انسانی به طور مناسبی ازطریق سیستمهای آموزشی وانگیزشی رشد پیدا کنند، مطمئناً فواید بیشتری برای سازمان به ارمغان میآورند.
8- پیش بینی حرکات بعدی: یکی از مهمترین فنون بازی شطرنج، بازیخوانی آن است. قبل از هر حرکت می باید حداقل چند حرکت خود و حریف را در ذهن بررسی وتجزیه و تحلیل و سپس اقدام به بازی کرد. همانند این بازی، مدیران نیز می بایست قبل از اخذ هر تصمیمی، پیامدهای آن را پیش خود تجزیه وتحلیل کرده و باتوجه به عواقب آن،تصمیم را اتخاذ کنند. بارها و بارها متاسفــــــــــانه حتی در تصمیم گیری های کلانمدیریتی نیز شاهد اینگونه تصمیمات عجولانه بوده ایم. تصمیماتی که چند حرکت بعد آنخوانده نشده بود.

9- پرهیز از حرکات اضافی: در شطرنج، بازی با مهره سفید یکمزیت محسوب می گردد زیرا یک حرکت از مهره سیاه پیش بوده و قدرت تهاجم را دراختیاردارد. این موضوع حاکی از اهمیت هر حرکت است لذا در این بازی باید مراقب هر حرکت بودتا این مزیت را حفظ کرده و با استفاده از حرکت اضافی حریف بازی را به دستگرفت.
در یک محیط رقابتی نیز اگر مدیران حرکت اضافی و نادرستی ازجمله پذیرشتولید محصولات بدون تقاضا، اخراج کارکنان موثر و... داشته باشند درجهت تضعیف سازمانگام برداشته و چه بسا بازار را به رقبا واگذار خواهندکرد.
10- گسترش توأمبا تفکر: در بازی شطرنج به منظور استفاده از تمامی مهره ها، نیاز به گسترش بازیاست. این بدان معنی است که مهره ها را می بایست به خانه هایی انتقال داد که قابلیت،حمله، دفاع و مانور بیشتری را داشته باشند. حال اگر این گسترش بدون اندیشه باشدموجبات از دست دادن بازی را فراهم می کند.
در یک محیط کاری نیز گسترش منابعسازمان ازجمله ساختمانها، تأسیسات، تجهیزات و نیروهای انسانی بدون درنظر گرفتنکیفیت، نوع و میزان خروجی آنها به اتلاف منابع، کاهش بهره وری سازمان و افزایش قیمتتمام شده محصولات یا خدمات منجر می گردد.
11- گرفتن با اندیشه مهره ها: گرفتن مهره های حریف در بازی شطرنج یک مزیت محسوب می شود. در برخی مواقع حریف بهمنظور تخریب سد دفاعی و یا کشاندن مهره ها به سمت دیگـــــــر صفحه شطرنج و دلایلیاین چنینی، اقدام به فداکردن مهره ها می کند و در قبال آن، برتری مــوردنظر خود رابه دست می آورد. به شما نیز در یک محیط کاری پیشنهاد تولید یک محصول جدید و یاارائه یک خدمت جدید می گردد که اگر شما نسنجیده و یا به اصطلاح بدون امکان سنجی آنرا بپذیرید و درعمل نتوانید خواسته های موردانتظار مشتریان را برآورده سازید، در آنصورت خود را برای پذیرش خسارات سنگینی آماده کنید.
12- مراقبت از آچمزشدن: اصطلاح آچمزی در شطرنج عبارت از حمله ای است علیه یک ســـوار که سواری دیگر را ازحمله محافظت می کند. درواقع آچمز شدن، یک حرکت غافلگیرکننده ولی درعین حال قابل پیشبینی است.
همانند بازی شطرنج که تنها می بایست مراقب آچمز شدن بود و از آنگریخت، در سازمانها نیز می بایست به فکر مقابله با اینگونه تهدیدات و حوادثغیرمترقبه ازجمله تغییرات شرایط بازار، پایان عمر محصول، وضعیت رقبا، خرابیدستگاههای کلیدی، نارضایتی و استعفای کارکنان، قطعی برق و غیره بود و طرحهای واکنشیبا اینگونه تهدیدات تهیه شود.
13- شکست، مقدمه پیروزی: همان طور که یکشطرنج باز می بایست از شکستهای خود در بازی ناامید نشده و از آن درس عبرت بگیرد، شما نیز اینگونه بعداز هر شکست کوچک و بزرگ به دنبال سرزنش این و آن نباشید بلکه بهدنبال ریشه بروز آن مشکل بگردید و با حذف آن، موجبات پیروزی خود را فراهم کنید.